İnsanlar uygarlıkların her aşamasında dini sebeplerle ritüeller yapmış ve kutsal alanlar inşa etmişlerdir ve hayatlarını bir inanç üzerine kurmuşlardır. Bu örnekler o kadar fazladır ki farklı kıtalardan farklı kültürlere Mezopotamya’dan Mısır’a, Antik Yunan’dan Roma’ya, Hint alt kıtasından Türk ve Çin uygarlıklarına, Orta Amerika’ya çok geniş , farklı coğrafyalarda kendini göstermiştir. Genellikle ‘Tanrının evi’ kabul edilen bu yerler devasa avlular, sütunlu salonlar ve en içte gizli kutsal odalarla kurulur; içlerinde tanrının heykeli yer alırdı. Bu yerlerde bir de rahip bulunurdu. Bu kişi her gün ritüelleri yönetir ve düzenler, özel günlerde ise kurbanlar ve bayramlarla tanrılar onurlandırılırdı.Arekolojik kazılar da bunları onaylamıştır en eski kutsal alan örneklerinden biri olan Göbeklitepe’den Sümer mitolojisinin kahramanı Gılgamış’ın başkent şehri Uruk’un kalıntıları Irak’ta (Warka) bulunmuş, eski mitlerin gerçeğe yansıyan bir boyutu olduğunu göstermiştir.

Mezopotamya’da kutsal yerler ve ritüeller

Antik Mezopotamya’da ziggurat adı verilen çok katlı piramidal yapılarla simgelenirdi. Zigguratlar, şehre hakim bir yükseklikte tanrının ikametgahı sayılır; tepesinde küçük bir kutsal oda bulunurdu. Mezopotamyalılar tanrıların gökten inerek bu kulelere yerleştiğine inanır, rahipler burada halk adına günlük sunularla tanrıyı beslerdi. Tapınaklar vergi ve emlak vergisiyle beslenen büyük ekonomik işletmeler gibiydi; çevresinde atölyeler, ambarlar ve rahiplerin lojmanları bulunurdu. Bu yapılara yalnızca rahipler ve kraliyet ailesi girebilir, halk törenleri genellikle tapınağın dışındaki sunaklarda toplanarak hayvan kurbanları ve adaklarla gerçekleşirdi. Krallar da tapınak inşa ve yenileme yoluyla ilahi desteği pekiştirir, devlet otoritesini meşrulaştırırdı. Arkeolojik katmanlar, Nippur’daki Enlil tapınağı ya da Ur’daki Ay Tanrısı zigguratı gibi mekanlarda günlük kutsama sahnelerini, hiyerogliflerle işlenmiş ritüel tariflerini ortaya çıkarmıştır.

Antik Mısır’da kutsal yerler ve ritüeller

Mısırda da tapınaklar tanrının evi sayılırdı.Tanrılar heykeller içinde yaşar rahipler her sabah bu heykele , tütsü ve ilahilerle onlara uyanış hediyesi sunardı. Tapınak duvarlarına da oldukça önem verirlerdi bu yüzden Tapınak duvarları evreni yansıtan kabartmalarla bezenmişti; alt duvarlarda bitki motifleri, ortalarında kralın tanrıya ibadet edişi, tavanlarda ise yıldız desenleri vardı. Her tapınağın yılda düzenlediği büyük festivaller olurdu: Rahipler tanrı heykelini taşınabilir bir «barque» (tekne biçimli kutsal sandık) içinde halkın arasına çıkarır, böylece inananlar “munzarah” (göz göze gelme) esnasında dilek dileyebilirdi. Bu törenler esnasında halk şölenler düzenler, müzik ve danslarla kutlama yapardı. Arkeoloji, Karnak ve Luxor gibi tapınaklarda binlerce sunu aracı ve mezar buluntusuyla bu ibadet hayatının kalıntılarını ortaya çıkarmıştır.

Antik Yunan ve Roma’da kutsal alanlar ve ritüeller

Eski Yunan’da tapınaklar tanrılar için yapılmış özel evlerdi; halk doğrudan tapınağa girmek yerine, tapınağı çevreleyen kutsal alan (temenos) içinde kurulu sunaklarda topluca dua ederdi.  Rahipler kutsal iç mekana girer, halk ibadetlerini tapınak dışındaki sunakta gerçekleştirdi. Sık sık düzenlenen festivaller, sadece atletizm yarışları ve tiyatro gösterileriyle eşlik edilen toplu kurbanlar ise şehrin sosyal hayatını toparlamasına ön ayak oldu. Aynı zamanda bu festivallerin liderler için politik yanları da olurdu kral güç gösterisi yaparak halkı etkilerdi. Antik Roma’da ise Yunan geleneği büyük ölçüde benimsendi; Roma tapınakları da yüksek bir gövde üstüne çıkılan merdivenli mimari yapılar şeklindeydi. Tapınağın ana odası olan cellada bir tanrının heykeli bulunur, halk nadiren cellaya girerdi. Kamu törenleri ve kurbanlar genellikle tapınağın önündeki açık havadaki sunakta yapılırdı. Bu törenlere devlet adamları eşlik eder, imparatorlara ve tanrılara armağanlar sunulurdu. Her iki kültürde de tapınak mimarisi ve törenler, din ile sosyal ve politik düzeni birbirine bağlayan kilit ögelerdendi.